Trong bối cảnh hội nhập kinh tế toàn cầu, những sản phẩm đặc trưng của Việt Nam ngày càng có cơ hội vươn ra thế giới. Một trong những câu chuyện truyền cảm hứng gần đây là việc rượu men lá truyền thống của Hợp tác xã (HTX) rượu men lá Thanh Tâm (Bắc Kạn) chính thức đặt chân đến thị trường Nhật Bản. Sự kiện này không chỉ đánh dấu một bước tiến lớn cho sản phẩm rượu men lá mà còn mở ra hy vọng về việc bảo tồn và phát triển giá trị văn hóa truyền thống của đồng bào dân tộc Tày. Bài viết này, được biên soạn bởi Rượu Trường Sinh Gia Lai, sẽ mang đến cái nhìn toàn diện về hành trình đặc biệt này.
Rượu Men Lá – Tinh Hoa Ẩm Thực Vùng Cao Và Nét Đẹp Văn Hóa Dân Tộc Tày
Rượu men lá là một trong những loại rượu truyền thống độc đáo của đồng bào các dân tộc thiểu số miền núi phía Bắc Việt Nam, đặc biệt là người Tày ở Bắc Kạn. Nó không chỉ đơn thuần là một thức uống có cồn, mà còn là một phần không thể thiếu trong đời sống văn hóa, phong tục tập quán của họ. Loại rượu này nổi bật nhờ quy trình sản xuất thủ công tỉ mỉ, dựa trên tri thức bản địa được truyền lại qua nhiều thế hệ.
Điều làm nên sự khác biệt của rượu men lá chính là “men lá” – loại men được làm hoàn toàn từ các loại lá cây, rễ cây và thảo dược quý hiếm mọc trong rừng tự nhiên. Người Tày tin rằng, chính những loại cây cỏ này đã ban cho rượu một hương vị đặc trưng, êm dịu, thơm mát và đặc biệt là ít gây đau đầu khi thưởng thức có chừng mực. Theo truyền thuyết, rượu men lá ra đời từ nhu cầu bảo quản lương thực và tạo ra thức uống giúp chống chọi với khí hậu khắc nghiệt của vùng núi cao, dần dà trở thành một nghệ thuật truyền thống.
Trong văn hóa của người Tày, rượu men lá thường hiện diện trong các dịp lễ hội quan trọng, nghi lễ cúng bái, cưới hỏi hay những buổi sum họp gia đình, thể hiện sự kính trọng tổ tiên và lòng hiếu khách với bạn bè, người thân. Đặc biệt, việc nấu rượu men lá thường do những người phụ nữ trong gia đình đảm nhiệm, mang theo những bí quyết gia truyền về cách chọn gạo, chọn lá và ủ men. Mỗi gia đình hay dòng họ có thể có những công thức riêng, tạo nên sự đa dạng và phong phú trong hương vị của rượu men lá.
Hành Trình Chế Biến Rượu Men Lá Công Phu: Từ Thảo Dược Đến Giọt Rượu Thơm Nồng
Để tạo ra những giọt rượu men lá trứ danh, người Tày phải trải qua một quy trình vô cùng công phu và đòi hỏi sự khéo léo, kinh nghiệm dày dặn.
1. Chuẩn bị Men Lá – “Linh Hồn” Của Rượu:
Đây là công đoạn quan trọng nhất, quyết định hương vị và chất lượng của rượu. Men lá được làm từ 19 đến 32 loại lá thuốc khác nhau, được thu hái từ rừng núi. Các loại lá này sau khi hái về sẽ được rửa sạch, phơi khô, rồi giã nhuyễn. Sau đó, bột lá thuốc được trộn đều với bột gạo nếp và một phần men rượu cũ (gọi là men cái) để tạo thành những quả men nhỏ. Những quả men này sẽ được ủ từ 2 đến 3 ngày cho lên hương, rồi đem phơi trong bóng râm và gác trên bếp củi cho đến khi khô hoàn toàn. Khói bếp không chỉ giúp men khô mà còn thẩm thấu những hương vị đặc trưng, tạo nên nét riêng biệt cho rượu men lá.
Bắc Kạn xuất khẩu lô rượu men lá đầu tiên sang Nhật Bản
2. Nấu Xôi và Ủ Men:
Gạo nếp nương, được chọn lọc kỹ càng vì hạt to, dẻo và thơm, là nguyên liệu chính để nấu rượu. Gạo được ngâm nước, rửa sạch rồi đem đồ thành xôi. Xôi sau khi chín tới, không vón cục và để nguội đến độ ấm vừa phải, sẽ được trộn đều với men lá đã giã mịn.
Hỗn hợp xôi và men này sau đó được ủ kín trong chum sành hoặc thùng nhựa. Quá trình ủ men thường diễn ra hai giai đoạn:
- Ủ khô: Từ 2 đến 3 ngày để men phát triển ban đầu.
- Ủ lỏng: Sau đó, thêm nước vào và tiếp tục ủ từ 10 đến 12 ngày nữa, hoặc thậm chí lâu hơn (30 ngày vào mùa hè, 60 ngày vào mùa đông) để hương vị rượu men lá trở nên đậm đà, êm dịu hơn. Việc kiểm soát nhiệt độ và độ ẩm trong quá trình ủ là cực kỳ quan trọng để đảm bảo men phát triển tốt, không bị hỏng.
HTX cần chuẩn bị từ 19 đến 32 loại cây thuốc để làm ra những quả men lá. Ảnh: CTCĐT tỉnh Bắc Kạn
3. Chưng Cất và Hoàn Thiện:
Sau khi quá trình lên men hoàn tất, hỗn hợp cơm rượu được đưa vào nồi và chưng cất bằng phương pháp thủ công truyền thống. Những giọt rượu men lá tinh túy đầu tiên sẽ chảy ra, mang theo hương thơm dịu nhẹ của thảo mộc và vị ngọt thanh của gạo nếp. Để đảm bảo chất lượng rượu đạt chuẩn xuất khẩu, đặc biệt là vào thị trường khó tính như Nhật Bản, HTX Thanh Tâm còn đầu tư máy lão hóa rượu, tương tự như máy lọc, giúp loại bỏ triệt để các độc tố như aldehyde, methanol, đồng thời làm cho rượu êm dịu và thơm ngon hơn.
Rượu men lá thành phẩm thường có màu trắng trong, hương thơm tự nhiên, vị cay nhưng không quá nồng, uống vào cảm thấy êm ái và dư vị kéo dài. Nồng độ cồn của rượu men lá thường dao động từ 15-25% hoặc 30-35% tùy loại và quy trình chưng cất, khiến nó dễ uống và phù hợp với nhiều đối tượng.
Đột Phá Lịch Sử: Lô Rượu Men Lá Đầu Tiên Đến Với Đất Nước Mặt Trời Mọc
Ngày 27/10/2022 đã trở thành một dấu mốc lịch sử đối với HTX rượu men lá Thanh Tâm và cả tỉnh Bắc Kạn khi lô rượu men lá đầu tiên chính thức được xuất khẩu sang thị trường Nhật Bản. Đây không chỉ là thành công của riêng HTX mà còn là niềm tự hào của đồng bào dân tộc thiểu số tại một tỉnh vùng cao. Giám đốc HTX Nông Thị Tâm chia sẻ, việc xuất khẩu lô hàng này có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong việc phát triển thương hiệu rượu men lá đến với thị trường quốc tế, khẳng định chất lượng và giá trị của sản phẩm truyền thống Việt Nam.
Lô hàng đầu tiên xuất khẩu sang Nhật Bản bao gồm 4.000 chai rượu men lá dung tích 500ml, tương đương 2.000 lít. Đối tác nhập khẩu là công ty Komeco.Ltd, một dấu hiệu cho thấy sự tin tưởng vào chất lượng sản phẩm. Điều đáng chú ý là trước khi đi đến thỏa thuận, đại diện công ty Nhật Bản đã trực tiếp khảo sát, kiểm tra và đưa mẫu sản phẩm đi kiểm định, đảm bảo tuân thủ các điều kiện và tiêu chuẩn xuất khẩu nghiêm ngặt của Nhật Bản. Sự kỹ tính này của thị trường Nhật Bản chính là bảo chứng cho chất lượng vượt trội của rượu men lá Thanh Tâm.
Thành công này còn được củng cố bởi việc sản phẩm rượu men lá của HTX Thanh Tâm đã đạt chứng nhận OCOP (Chương trình Mỗi xã một sản phẩm) 3 sao cấp tỉnh từ năm 2018. Chương trình OCOP đóng vai trò quan trọng trong việc nâng cao chất lượng, tiêu chuẩn hóa sản phẩm, xây dựng thương hiệu và mở rộng thị trường tiêu thụ cho các sản phẩm nông sản, đặc sản địa phương. Đối với rượu men lá, chứng nhận OCOP không chỉ khẳng định giá trị sản phẩm mà còn tạo niềm tin vững chắc cho người tiêu dùng trong nước và quốc tế.
Theo hợp đồng đã ký kết, mỗi chuyến hàng trong tương lai, HTX Thanh Tâm sẽ xuất khẩu 8.500 chai rượu men lá, với quy cách đóng chai và mẫu mã được thực hiện theo yêu cầu của đối tác Nhật Bản. Điều này mở ra một triển vọng lớn, không chỉ về số lượng mà còn về sự chuyên nghiệp hóa trong sản xuất và xuất khẩu sản phẩm rượu truyền thống của Việt Nam.
Từ Làng Bản Đến Quốc Tế: Lợi Ích Kinh Tế Và Văn Hóa Bền Vững
Sự kiện rượu men lá Bắc Kạn xuất khẩu sang Nhật Bản mang lại nhiều lợi ích to lớn, không chỉ cho HTX Thanh Tâm mà còn cho cả cộng đồng địa phương và ngành nông sản Việt Nam.
1. Nâng Cao Thu Nhập Và Tạo Việc Làm:
Giám đốc Nông Thị Tâm nhấn mạnh rằng, việc thúc đẩy xuất khẩu sẽ góp phần giải quyết việc làm ổn định cho người dân trong xã, nâng cao thu nhập của các hộ tham gia phát triển sản phẩm. HTX Thanh Tâm hiện đang liên kết sản xuất với 11 hộ nấu rượu trên địa bàn, và với sản lượng bình quân 10.000 lít rượu men lá mỗi tháng, việc có thị trường xuất khẩu ổn định sẽ tạo động lực lớn cho các thành viên HTX và các hộ dân. Lô hàng đầu tiên sang Nhật Bản đã tạo việc làm ổn định cho 20 công nhân của HTX, giúp nhiều gia đình cải thiện cuộc sống, mạnh dạn đầu tư sản xuất hơn.
2. Bảo Tồn Và Phát Huy Giá Trị Truyền Thống:
Xuất khẩu rượu men lá không chỉ là một giao dịch thương mại, mà còn là cách hiệu quả để quảng bá và bảo tồn sản phẩm truyền thống của người Tày. Khi một sản phẩm truyền thống được thị trường quốc tế đón nhận, giá trị văn hóa của nó cũng được nâng tầm. Điều này khuyến khích thế hệ trẻ tiếp nối và gìn giữ những bí quyết cha ông để lại, đảm bảo tinh hoa của rượu men lá không bị mai một.
3. Phát Triển Kinh Tế Bền Vững Và Du Lịch Cộng Đồng:
Thành công của HTX Thanh Tâm khẳng định hướng đi đúng đắn của tỉnh Bắc Kạn trong việc xây dựng các sản phẩm OCOP, mở ra hướng phát triển kinh tế mới bài bản và bền vững cho các cộng đồng dân tộc thiểu số. Xã Bằng Phúc, nơi có độ cao hàng nghìn mét so với mực nước biển, khí hậu mát lành và nguồn nước lạnh ngọt, từ lâu đã nổi tiếng với nghề nấu rượu. Tại đây, nghề nấu rượu được phổ biến tại 9/9 thôn theo phương pháp truyền thống, với sản lượng rượu đạt gần 210.000 lít/tháng, mang lại doanh thu đáng kể cho địa phương.
Ủy ban nhân dân tỉnh Bắc Kạn đã ban hành kế hoạch xây dựng làng nghề Rượu Bằng Phúc và định hướng gắn liền với phát triển du lịch cộng đồng. Khi được công nhận làng nghề, các hộ và HTX sẽ có thêm nguồn lực đầu tư, xây dựng thương hiệu, đồng thời tạo ra một điểm đến du lịch văn hóa độc đáo, nơi du khách có thể trực tiếp tìm hiểu về quy trình sản xuất rượu men lá, trải nghiệm văn hóa địa phương và thưởng thức đặc sản này.
Thưởng Thức Rượu Men Lá Một Cách Có Trách Nhiệm: Nâng Cao Giá Trị Sức Khỏe Cộng Đồng
Rượu men lá là một thức uống mang đậm bản sắc văn hóa và có những giá trị nhất định khi được thưởng thức một cách đúng đắn. Tuy nhiên, việc thưởng thức đồ uống có cồn luôn cần đi kèm với trách nhiệm để bảo vệ sức khỏe bản thân và cộng đồng.
Theo quan niệm truyền thống, do được làm từ nhiều loại thảo dược quý, rượu men lá được cho là có lợi cho sức khỏe, giúp tăng cường sức đề kháng và hỗ trợ điều trị một số bệnh nhẹ như phong thấp, thấp khớp, đau lưng. Một số nơi còn kết hợp rượu men lá với đông trùng hạ thảo để nâng cao giá trị bồi bổ. Tuy nhiên, cần hiểu rằng đây là những lợi ích dựa trên kinh nghiệm dân gian và không phải là thuốc chữa bệnh. Việc lạm dụng bất kỳ loại đồ uống có cồn nào, dù là rượu men lá hay rượu vang, rượu mạnh, đều có thể gây hại nghiêm trọng cho sức khỏe.
Để thưởng thức rượu men lá một cách tốt nhất và an toàn, bạn nên:
- Chỉ thưởng thức khi đủ 18 tuổi trở lên: Tuân thủ đúng quy định pháp luật về đồ uống có cồn.
- Uống có chừng mực: Đừng lạm dụng rượu, hãy thưởng thức từ từ để cảm nhận hương vị độc đáo của nó mà không gây hại cho cơ thể.
- Không lái xe sau khi uống rượu: Luôn đặt an toàn của bản thân và người khác lên hàng đầu.
- Bảo quản đúng cách: Rượu men lá cần được bảo quản ở nơi khô ráo, thoáng mát, tránh ánh nắng trực tiếp. Hãy đậy kín chai để giữ trọn hương vị đặc trưng của rượu.
- Chọn nguồn gốc rõ ràng: Ưu tiên các sản phẩm rượu men lá từ các HTX, cơ sở sản xuất uy tín, có chứng nhận an toàn thực phẩm và nguồn gốc xuất xứ rõ ràng như HTX Thanh Tâm. Tránh các loại men rượu không rõ nguồn gốc có thể chứa tạp chất độc hại.
Bằng cách thưởng thức rượu men lá một cách có trách nhiệm, chúng ta không chỉ tôn vinh giá trị của một sản phẩm truyền thống mà còn góp phần xây dựng một cộng đồng khỏe mạnh và văn minh.
Rượu men lá Bắc Kạn xuất khẩu sang Nhật Bản là một câu chuyện đáng tự hào, minh chứng cho tiềm năng của nông sản Việt Nam trên thị trường quốc tế. Nó không chỉ mang lại lợi ích kinh tế, cải thiện đời sống cho người dân mà còn góp phần bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc Tày. Rượu Trường Sinh Gia Lai hy vọng rằng, những thông tin chi tiết về rượu men lá này sẽ giúp độc giả hiểu rõ hơn về một loại đặc sản độc đáo của Việt Nam, đồng thời khuyến khích việc thưởng thức rượu một cách có trách nhiệm và tri thức.